Berichten

collectieve intelligentie

Luistercirkels faciliteren collectieve intelligentie

– Interview met Paula Kolthoff van Embodied Learning

Luistercirkels faciliteren collectieve intelligentie. Ze zorgen voor verbinding en ontsluiten nieuwe oplossingen en ideeën. Paula Kolthoff, trainer, coach en expert belichaamd leren, vertelt in dit interview hoe deze werkwijze als interventie bij complexe of innovatieve processen binnen organisaties tot verrassende resultaten leidt.

Interview door Petra Hiemstra, www.haagsehoogvliegers.nl, 28 september 2018.

Luistercirkels faciliteren collectieve intelligentie? Vertel!

Een luistercirkel is een groep van maximaal 12 personen die bij elkaar komen om gedurende een uur naar elkaar te luisteren aan de hand van een concrete vraag of thema. In deze fase luisteren alle groepsleden naar elkaar en vindt er geen discussie plaats. Dat kan kan eventueel in een volgende fase. De cirkel wordt gefaciliteerd door een begeleider, die ik ‘facilitator’ noem. Meestal spreken en luisteren groepen naar elkaar in meerdere rondes. De eerste cirkel begint dan met een korte inleiding waarin de bedoeling en de werkwijze wordt uitgelegd. Het luisteren naar elkaar in luistercirkels is een vrij gestructureerd proces. Van tevoren spreek je met elkaar een aantal simpele basisregels af. Bijvoorbeeld dat iedereen spreekt vanuit eigen ervaring, niet om elkaar te overtuigen. Dat iedereen het bij de essentie houdt, zodat alle deelnemers tijd hebben om te spreken. En we maken afspraken over vertrouwelijkheid.

Het mooie van een cirkel is dat iedereen gelijk is, niemand heeft een aparte positie. Iedereen komt aan het woord, ook mensen die niet zo vanzelfsprekend het woord nemen. De deelnemers zitten er elk met hun eigen perspectief, wijsheid, kennis, vanuit hun eigen achtergrond en netwerk. Die verschillen zijn zo waardevol! De cirkel maakt het mogelijk om al die rijkdom te benutten.

Wat is jouw rol als facilitator?

Als facilitator begeleid ik groepen mensen om diep naar zichzelf en anderen te luisteren. De vraagstelling is afhankelijk van het doel. Het gaat om het voeren van het echte gesprek. In veranderprocessen kan ik bijvoorbeeld deelnemers uitnodigen om te vertellen wat er ècht in ze om gaat. Waar ze energie van krijgen, waar ze tegenop zien of waar ze bang voor zijn. Dat moet soms van ‘diep’ komen. Voor veel mensen is het spannend om te vertellen wat ze echt belangrijk vinden, of waar ze zich zorgen over maken. In sommige cirkels komt pijn naar boven, bijvoorbeeld na een fusie. Als daarnaar geluisterd wordt, ontstaat er vanzelf ruimte voor de toekomst. Luisteren is een vorm van erkenning. Het brengt verbinding en beweging. Vaak wordt er in de cirkels ook enorm gelachen. Luistercirkels zijn een bron van ontspanning, energie en nieuwe oplossingen.

Soms is het doel van een cirkel verwerking en het maken van een nieuwe start na een verandering, zoals een fusie of een crisis. Dan werken we met vragen als: “ Wat heb jij meegemaakt? Waar rouw je om? ” “ Wat wil je behouden?” Wat is voor jou de winst in de nieuwe situatie?”. Bij innovatieve processen, ligt de nadruk vooral op het genereren van ideeën. Dan gaat het om vragen als: “Welke suggesties heb jij om de situatie te verbeteren? Wat vind jij dat er moet veranderen? En: wat wil jij bijdragen?”

Je kunt een cirkel ook goed inzetten bij het maken van beslissingen waaraan iedereen een bijdrage levert.

Ik grijp zo min mogelijk in. Als facilitator heb je een voorbeeldfunctie door de manier waarop je luistert. Ik luister of iedereen aan het woord komt, nodig zwijgzame mensen uit om het woord te nemen, merk op of iemand meer spreektijd nodig heeft. Essentieel is om in balans te blijven op lastige momenten, bijvoorbeeld wanneer emoties hoog oplopen.

Wanneer dat nodig is, herinner ik de deelnemers aan een aantal basisprincipes. Denk aan gedeelde verantwoordelijkheid voor het scheppen van een veilige luisterruimte. Het belangrijkste wat ik als facilitator kan bijdragen, is het bewaken van die ruimte.

Als we binnen een organisatie meerdere groepen tegelijkertijd faciliteren, bespreken we de luistercirkels na in de groep van facilitators. Zo krijgen we overzicht over de reis die de groepen doormaken: wat zijn overeenkomsten, wat zijn verschillen, waar liggen kansen. We bespreken wat een volgende stap zou kunnen zijn, wat zinvolle vragen zijn om mee te werken. En we leren van elkaar.

De ontwikkeling in de cirkels wordt – met toestemming van de groepen – geschetst aan het kernteam van de organisatie, dat verantwoordelijk is voor het veranderingsproces als geheel.

Diep luisteren – hoe kijk jij daarnaar?

Diep luisteren is een kwaliteit van luisteren die ieder mens in huis heeft. Maar de meesten van ons zijn er niet in getraind. Gesprekken gaan gewoonlijk over het bevestigen van je persoonlijke mening, hoe subtiel ook. Diep luisteren is wezenlijk anders. Als luisteraar ben je met volle aandacht aanwezig bij de spreker, terwijl je tegelijk opmerkt wat er in jezelf om gaat. Je kan pas werkelijk horen wat iemand zegt als je tijdelijk je eigen mening, associaties en gedachten parkeert. Het opschorten van je eigen mening geeft de mogelijkheid om open te staan voor nieuwe perspectieven. Luisteren creëert een leerervaring.

Bij diep luisteren hoort waarachtig spreken: je luistert naar binnen wat je werkelijk wilt zeggen. Je spreekt uit wat waar is voor jou op dit moment. Daar is moed voor nodig. Een luistercirkel is een groep moedige mensen. Daarom is veiligheid zo belangrijk.

Vertraging is een essentieel ingrediënt voor een luistercirkel. Aanwezig zijn zonder haast. Ruimte laten tussen verschillende sprekers. Dan kan je goed waarnemen wat er in jezelf omgaat, horen wat de spreker zegt en opmerken wat er leeft in de cirkel, van moment tot moment.

Hoe vertraag je een luistercirkel?

Luisteren is natuurlijk zo oud als de wereld. Er zijn verschillende culturen waarin de kunst van het luisteren verregaand is ontwikkeld. De Inuït hebben een traditie om in een kring bij elkaar te zitten en in stilte besluiten te nemen. In Afrikaanse landen wordt de luistercirkel ook ingezet om de wijsheid in de groep te benutten. Deze mentaliteit komt voort uit Ubuntu, de Afrikaanse levenshouding die ervan uitgaat dat jouw waarde als individu is wat je bijdraagt aan de gemeenschap. Indianen gebruiken een ‘talking stick’ om rust in te bouwen in een groep luisteraars. Dit is een item dat in het midden van de cirkel ligt weer en dat je pakt als je wilt spreken en teruglegt als je uitgesproken bent. Daarna mag iemand anders hem pakken. Dit is één van de technieken die een groep helpt vertragen. De Quakers hebben rituelen waarin stilte en luisteren een rol spelen bij het nemen van gezamenlijke besluiten. Luistercirkels zijn dus een beproefd middel om de intelligentie die in een groep aanwezig is te vieren en in te zetten.

Er zijn zoveel werkvormen mogelijk in een luistercirkel: er zijn contemplatieve werkvormen, je kan werken met stilte, met speeddates, met sociocratische besluitvorming.

Waarom is diep luisteren belangrijk voor hedendaagse organisaties?

Een mooie vraag! In een tijd die zo complex is als de onze moeten we samenwerken om tot inzichten en oplossingen te komen. Luistercirkels zijn een gezamenlijk onderzoek naar meer inzicht en duidelijkheid. Diversiteit is het uitgangspunt, gezamenlijk eigenaarschap. Uit die collectieve wijsheid ontstaan wederzijds respect, verrassende impulsen, en best denkbare oplossingen voor ingewikkelde vraagstukken. Diep luisteren leidt tot collectief leiderschap.

Luisteren wordt door hedendaagse leiders zoals Scharmer, Laloux en Wheatley beschouwd als een wezenlijk kenmerk van de moderne leider. Waarachtige leiders stimuleren een luistercultuur, een inclusieve cultuur waarin alle stemmen in de organisatie worden gehoord, ook de afwijkende stemmen.

Jij bent trainer Embodied Learning en je traint leiders om leiderschap te versterken door lichaamsbewustzijn. Hoe helpt lichaamsbewustzijn bij diep luisteren?

Lichaamsbewustzijn is heel relevant bij diep luisteren. Werkelijk luisteren doe je namelijk met je hele lichaam. Een aandachtige luisteraar luistert niet alleen met zijn of haar oren, maar ook met hart en buik. Heb je weleens gemerkt dat je beter luistert als je met iemand wandelt? Eigenlijk jammer dat zoveel besprekingen zittend worden gevoerd!

Ik stimuleer facilitators om luistercirkels te starten met een ontspanningsoefening van een paar minuten. Dat maakt een groot verschil in de luisterkwaliteit van een cirkel. Deelnemers merken dat ook op. Zo’n oefening helpt om te luisteren vanuit volledige aandacht en concentratie. Als de aandacht in een cirkel afdwaalt of de emoties hoog oplopen nodig ik de deelnemers uit om met de aandacht naar het lichaam te gaan. Door even naar jezelf te luisteren ben je daarna weer beschikbaar om te luisteren naar het geheel.

Facilitators kunnen lichaamsbewustzijn inzetten om zelf optimaal aanwezig te zijn in de cirkel. Bewust ademen helpt bijvoorbeeld om informatie in te nemen en weer los te laten. Op die manier kan je fris blijven waarnemen wat er gebeurt, ook als de situatie ingewikkeld is. Je kan je kwaliteit van luisteren trouwens levenslang trainen en verdiepen.

Hoe wil jij luistercirkels verder inzetten om de collectieve intelligentie te faciliteren?

Ik zet me in voor ontwikkelingsprocessen waarbij de wijsheid van de groep wordt gewaardeerd en ingezet. Er is zoveel intelligentie in organisaties die nog niet wordt benut! Luistercirkels zijn toepasbaar bij alle veranderingsprocessen waar het van belang is om collectieve intelligentie aan te spreken. Je kan daarbij denken aan een transitie naar zelfsturing, aan nieuwe complexe ontwikkelingen in een organisatie, of het nemen van breed gedragen besluiten.

Afgelopen zomer heb ik bijvoorbeeld luistercirkels begeleid voor een internationale organisatie in een leiderschapscrisis. Prachtig werk omdat  boosheid, verwarring en teleurstelling transformeerden in nieuwe, frisse ideeen over de toekomst van de organisatie. Het ontwikkelen van een luistercultuur is essentieel voor organisaties op zoek naar wezenlijke vernieuwing.

Paula Kolthoff (1964) werkt sinds ruim 25 jaar als trainer, adviseur en coach. Haar missie is om leiderschap te versterken door lichaamsbewustzijn. Ze laat individuen en organisaties ervaren dat leiderschap verdiept en versterkt als je de wijsheid van je lichaam laten spreken. Lichaamsgericht luisteren is het hart van haar werk. Vanuit haar bedrijf helpt ze individuen en organisaties beter naar zichzelf en naar elkaar te luisteren. Meer informatie over haar werk vind je op haar website: www.embodiedlearning.nl

Kennismaken met Embodied Learning?

Meer lezen? Literatuur:

  • Baldwin, C. & Rogers, R. (2010). The Circle Way: A Leader in Every Chair. Berret-Koehler Publishers
  • Bohm, D. (2018). Over dialoog. Helder denken en communiceren. Uitgeverij Ten Have.
  • Laloux, F. (2015). Reinventing Organizations – Nederlandse editie. Uitgeverij Lannoo-Campus.
  • Scharmer, O. (2018). The Essentials Of TheoryU. Core Principles and Applications. Berret-Koehler Publishers.
  • Wheatly, M. (2017). Who Do We Choose To Be? Berret-Koehler Publishers.
  • Zimmermann, J & Coyle, V. (2009). The Way of Council. Bramble Books.
reinventing organizations in de praktijk

Reinventing Organizations in de praktijk

Het boek werd door velen enthousiast gelezen, maar in de praktijk blijkt zelfsturing niet eenvoudig. Hoe heeft Reinventing Organizations zich ontwikkeld in de praktijk? Frederic Laloux vertelt en luistert tijdens een evenement rondom zelfsturing in juni 2018.

Meesterlijk luisteren

Tijdens zijn bijdrage zit Laloux ontspannen op het podium te luisteren hoe het publiek uitwisselt over een vraag. Een mooie metafoor voor zijn aanpak: stilstaan bij wat zich aandient tijdens een transitie.

De transitie naar zelfsturing kan alleen slagen als de leider stilstaat bij zijn/haar drijfveren. Dan wordt het traject een interessant avontuur in plaats van een ingewikkelde verandering. Laloux luistert naar leiders en vraagt door tot hij bodem voelt. (“What hurts your integrity?”)

Meesterlijk luisteren is geen vaardigheid, maar een oprechte mentaliteit van verbinding met een situatie. Die mentaliteit heeft een transformerende invloed op je omgeving: je team, de groepen waarvoor je spreekt, de organisatie waarin je werkt.

Luisteren waar het heen wil

Het gaat om luisteren waar een situatie heen wil, controle loslaten en dan nieuwe stappen durven zetten buiten gebaande paden. Hij noemt in zijn boek Reinventing Organizations verschillende manieren om organisaties te helpen een luistercultuur te ontwikkelen: een vergadering beginnen met stilte, elkaar complimenten geven binnen een groep, ruimte voor gesprek over persoonlijke vraagstukken, verhalen vertellen via een open microfoon. Tijdens het event gaf hij het voorbeeld door niet alleen te luisteren naar de inhoud van een vraag, maar ook naar de toon: “dat klinkt alsof jij zelfsturing zwaar vindt”.

Luisteren = durven stilstaan

Luisteren is durven stilstaan bij wat er speelt. Dat kan alleen als je helemaal aanwezig bent, dus door te stoppen met rennen. In mijn werk als trainer en adviseur merk ik dat dit een grote stap is voor de meeste mensen in organisaties. Tegelijk brengt luisteren een enorme verrijking binnen je werkomgeving. Een praktijkvoorbeeld:

Reinventing in de praktijk

Enige tijd geleden begeleidde ik samen met collega’s een uitgebreid persoonlijk leiderschapstraject in de zorg op basis van Reinventing Organizations.  Binnen de organisatie waren veel gevoelens van onvrede. Er was een continue stroom van veranderingen, met weinig effectieve communicatie. Essentieel bij een dergelijk traject is het ontwikkelen van een luistercultuur

Als begeleider en adviseur vind ik het altijd spannend wat van zo’n traject overblijft nadat ik ben vertrokken. Het gaat er immers om dat er echt iets verandert. Een jaar later spreek ik een medewerker.

Deze medewerker heeft het initiatief genomen om mensen samen te brengen die de organisatie verder willen vernieuwen. Doel is om een veilige ruimte te scheppen waarin deelnemers kunnen uitwisselen en van elkaar leren op basis van openheid en gelijkwaardigheid. Er is geen officiële leider; meerdere deelnemers zijn ervaren in het faciliteren van groepen of het begeleiden van oefeningen. Inmiddels komt deze zelforganiserende groep 4x per jaar een dagdeel bij elkaar.

Elke bijeenkomst begint met luister- en waarnemingsoefeningen. Vervolgens brengt iemand een stukje theorie of een video in over organisatieontwikkeling. Daarna bespreken ze in kleine groepjes waar mensen tegenaan lopen in de organisatie, op basis van de Case Clinic methode van Otto Scharmer.

De groep groeit snel omdat iedereen bij de volgende bijeenkomst een introducé meeneemt. Niemand is dus uitgesloten van deelname en iedereen bepaalt wie erbij hoort. Gaandeweg sluiten deelnemers aan uit alle afdelingen en lagen van de organisatie, inclusief de Raad van Bestuur. De initiator vertelt dat de bijeenkomsten verbinding, blijheid en energie genereren. 

Wil jij als leider, manager of coach beweging brengen door te luisteren? 

Een luistercultuur ontwikkelen

Een luistercultuur ontwikkelen

“Zwijgen leren we pas in de loop van ons leven; spreken leren wij al eerder”- Lao Tse

Luisteren is essentieel voor de duurzame ontwikkeling van organisaties. Horen wat er werkelijk speelt en waar de situatie heen wil. Toch is werkelijk luisteren zeldzaam. Hoe draag jij bij aan de luistercultuur in je werkomgeving? 3 manieren om een luistercultuur in je organisatie te ontwikkelen.

Luisteren schept een leeromgeving

Het ontwikkelen van een luistercultuur is in de eerste plaats een kwestie van bewustwording. Als mensen in een organisatie zich bewust worden van hun luistergedrag, ontstaat de keuze om werkelijk te luisteren. Luisteren schept een situatie waarin je elkaar kan ontmoeten en van elkaar kunt leren, waarin conflicten worden voorkomen en oplossingen vanzelf ontstaan.

Luisteren versterkt meerstemmigheid

Embodied Learning kent verschillende werkvormen die bijdragen aan een verbeterde luistercultuur. Sommige zijn gebaseerd op gespreksvormen en het stellen van vragen, andere op eenvoudige bewegingsoefeningen. Al deze werkvormen zijn gericht op het versterken van de meerstemmigheid in de organisatie. Hoe meer stemmen worden gehoord, des te meer wijsheid komt naar boven. Om met Kenneth Blanchard te spreken: “None of us is as smart as all of us.”

Zo draag je bij aan een luistercultuur:

1. door vragen stellen

Luisteren kan je oefenen door het stellen van vragen in plaats van het geven van antwoorden. Vragen die voortkomen uit een onderzoekende houding. Bijvoorbeeld:

  • Hoe wordt in dit overleg/ons team/onze organisatie geluisterd?
  • Wat zijn kenmerken van onze luistercultuur?
  • Hoe willen we naar elkaar luisteren?

 2. door niet-weten

Luisteren vraagt om een houding van niet-weten, oprechte nieuwsgierigheid. Je eigen oordelen opmerken en parkeren. Volledig aanwezig zijn, met al je aandacht. Niet-weten is een houding die je kunt leren. Je lichaam is daarbij een anker. Door bewustzijn van je lichaam oefen je om met je aandacht nergens anders te zijn dan in de huidige situatie. Zo inspireer je anderen om ook helemaal aanwezig te zijn.

3. door stilvallen

Luisteren vraagt om vertraging, onthijgen, stilvallen. Stilte kan je bewust inzetten, ook in moeilijke situaties. Je kunt bijvoorbeeld een overleg of een gesprek laten stilvallen om te ervaren hoe de situatie zich ontvouwt. Door de deelnemers te vragen even niet te praten maar de situatie te ervaren. Zo ontstaan oplossingen zonder hard te werken.

Leiderschap door luisteren

Een schitterend voorbeeld van hoe je als leider een creatief proces begeleidt door diep te luisteren vind je in dit filmpje van Otto Scharmer.

Wil jij als leidinggevende, trainer of coach bijdragen aan een luistercultuur?

In het programma Embodied Learning is dat een centraal thema.

Lees ook mijn blog over luisteren in lastige situaties.

Luisteren in lastige situaties

Luisteren in lastige situaties

Als ervaren trainer, leidinggevende of coach heb je geleerd om ‘actief’ te luisteren. Maar werkelijk luisteren is eerder een mentaliteit dan een vaardigheid. Die mentaliteit heeft een transformerende werking. Vijf tips om dieper te luisteren in lastige situaties.

Luisteren als mentaliteit

‘Actief’ luisteren door samenvatten, luisteren en doorvragen, weet je het nog? Ik heb die trainingen zelf nog gegeven. Maar je kunt nog veel dieper luisteren, met meer effect. Werkelijk luisteren is niet een vaardigheid, maar een mentaliteit van verbinding met een situatie door oprecht benieuwd zijn. Die mentaliteit heeft een transformerende invloed op je omgeving: je team, de groepen waarvoor je spreekt, de organisatie waarin je werkt.

Luistercultuur ontwikkelen

Volgens Otto Scharmer van TheoryU is luisteren de kernvaardigheid van de hedendaagse leider. Hij onderscheidt 4 niveaus van luisteren, waarbij het niveau van generatief luisteren het belangrijkste is voor het genereren van creativiteit en verbinding. In dit filmpje legt hij het belang van deze luisterniveaus uit.

Luisteren is ook essentieel in het werk van Frederic Laloux.  Het gaat om luisteren waar de situatie heen wil, controle loslaten en dan nieuwe stappen durven zetten buiten gebaande paden. Hij noemt in zijn boek Reinventing Organizations verschillende manieren om organisaties te helpen een luistercultuur te ontwikkelen: een vergadering beginnen met stilte, elkaar complimenten geven binnen een groep, persoonlijke verhalen vertellen via een open microfoon.

Luisteren = durven stilstaan

Luisteren is durven stilstaan bij wat er speelt. Dat kan alleen als je stopt met rennen en helemaal aanwezig bent. In mijn werk als trainer en adviseur merk ik dat stilstaan een grote stap is voor organisaties. Tegelijk brengt luisteren een enorme verrijking.

5 tips om jouw werk te versterken door luisteren in lastige situaties:

  • Durf in een moeilijke situatie stil te staan en te luisteren naar wat er nodig is
  • Stel vragen en luister, in plaats van antwoorden te geven
  • Parkeer tijdens een meningsverschil je oordelen en luister open naar het perspectief van de ander
  • Luister in lastige meetings ook naar wat er niet gezegd wordt
  • Laat creatieve oplossingen vanzelf ontstaan door te luisteren

Wil jij als leidinggevende, trainer of coach luisterend je werk versterken?

Embodied Learning helpt om stil te staan bij wat er speelt.

Doe mee met de leergang Embodied Learning.